Ćwiczenia stylistyczne, wstępne i podstawowe wypowiedzi pisemnych.

 

Wolska Małgorzata

 

 

Zadaniem edukacji polonistycznej jest kształcenie sprawności posługiwania się językiem ogólnopolskim w zakresie mówienia, czytania , pisania oraz przygotowanie do udziału w życiu kulturalnym narodu, wdrożenie do samokształcenia i kształtowanie odpowiednich postaw społecznych uczniów. Są to zadania wielorakie mające swoje odbicie w ćwiczeniach w czytaniu i opracowywaniu tekstów, w ćwiczeniach w mówieniu i pisaniu, w ćwiczeniach gramatyczno – ortograficznych z elementami wiedzy o języku, w ćwiczeniach słownikowo – frazeologicznych i syntaktycznych. Podstawę do tych ćwiczeń stanowi tematyka. To ona sprzyja kształtowaniu, kreowaniu odpowiednich cech osobowości i pożądanych postaw społecznych oraz kształtowaniu określonych umiejętności. W zakres tematyki wchodzą treści poznawcze i wychowawcze skupione według pewnych zagadnień: dziecko jako człowiek, osoba, jako „ja”, dziecko jako uczeń i kolega, dziecko jako członek rodziny, dziecko jako członek społeczności lokalnej, dziecko jako członek narodu, dziecko jako członek społeczności ogólnoludzkiej. Tematyka ćwiczeń w pisaniu skupia się właśnie wokół tych zagadnień. Celem tak ujętej tematyki jest umożliwienie dziecku określenia i znalezienia swojego miejsca w szkole, w domu rodzinnym, w swojej miejscowości, uświadomienie mu jego roli w życiu rodziny, zapoznanie go z przeszłością i dniem dzisiejszym naszej Ojczyzny, nabywanie świadomości, że jest mieszkańcem Ziemi i stanowi maleńką cząstkę całości, o którą musi się troszczyć.

Źródłem treści, źródłem ćwiczeń jest przede wszystkim otaczająca dziecko bliższa i dalsza rzeczywistość, a więc środowisko domowe, środowisko szkolne, miejsce zamieszkania, krajobraz rodzinny, aktualne wydarzenia z życia klasy,  szkoły, kraju, wierzeń religijnych, imprez i wydarzeń rodzinnych, szkolnych, państwowych, międzynarodowych. Stopniowo w miarę doskonalenia umiejętności  czytania istotnym źródłem ćwiczeń w pisaniu stają się utwory literackie. Umożliwiają one poszerzenie wiedzy o elementy wykraczające poza bezpośrednie doświadczenia i przeżycia dziecka. W klasach I – III  dzieci poznają opowiadania, legendy, obrazy z przeszłości naszej Ojczyzny, sylwetki wielkich Polaków. Innym źródłem ćwiczeń stają się filmy, obrazy, wystawy dzieł sztuki, audycje radiowe, telewizyjne, spektakle teatralne, pokazy różnych przedmiotów, wycieczki, obserwacje.

Czytanie i pisanie należą do elementarnych umiejętności umysłowych, które warunkują wszelkie uczenie się . Umiejętność poprawnego pisania jest jednym z mierników ogólnego wykształcenia człowieka. Nabycie takiej umiejętności wymaga od ucznia znacznego trudu, a od nauczyciela wytężonej pracy metodycznej, gdyż nieraz trzeba pokonać na tej drodze wiele trudności. Pisanie jako kreślenie znaków konwencjonalnych, jakimi są litery, jest złożonym procesem powstającym na podstawie tworzenia się w korze mózgowej związków czasowych między elementami słuchowymi, wzrokowymi oraz ruchowymi ręki. Przed przystąpieniem do pisania trzeba mieć słuchowe wyobrażenie głosek tworzących wyraz, wyobrażenie wzrokowe ich odpowiedników – liter oraz wyobrażenie dróg ich kreślenia, to jest sposobów wykonania wielu szczegółowych ruchów. Pisanie więc jest to pewien proces psychofizyczny powstający dzięki koordynacji różnych funkcji realizowanych w procesie czytania i pisania.

Wstępne ćwiczenia w pisaniu.

1. Wspólne układanie i zapisywanie zdań jest ćwiczeniem przygotowującym do samodzielnej wypowiedzi pisemnej ucznia i zaczyna się już taką pracę w klasie I. Układanie i zapisywanie zdań możemy stosować od momentu, gdy dzieci opanują już w pisaniu pewną ilość wyrazów, które mogą łączyć w zdania. Ćwiczenie poprzedzamy swobodnym wypowiadaniem się dzieci, rozmową lub oglądaniem i omawianiem obrazka. We wspólnym układaniu i zapisywaniu zdań zaznaczają się następujące ogniwa metodyczne:

Ø    Rozmowa nauczyciela z uczniami, swobodne wypowiadanie się lub oglądanie i omawianie obrazka,

Ø    Wspólne układanie zdań,

Ø    Zapisywanie wybranych zdań na tablicy,

Ø    Ciche i głośne odczytanie tekstu z tablicy,

Ø    Przepisywanie tekstu z tablicy lub pisanie z pamięci.

Czasem zastosować można pisanie ze słuchu wspólnie ułożonych zdań, jeżeli poszczególne wyrazy w zdaniach są uczniom dobrze znane. Później uczniowie kontrolują , czy tekst w zeszycie jest zgodny z tekstem na tablicy.

2. Uzupełnianie i rozwijanie zdań. Te ćwiczenia rozpoczynamy również w klasie I. Na tablicy zapisujemy kilka wyrazów, a pod nimi zdania z opuszczonymi wyrazami. Uczniowie przepisują tekst uzupełniając go podanymi wyrazami. Ćwiczenia w uzupełnianiu zdań łączymy zwykle z ćwiczeniami ortograficznymi: wielka litera na początku zdania, kropka na końcu, wielka litera po kropce, dwuznaki, litery ą-ę, zmiękczenia. Dobór tekstów zależy w wysokim stopniu od zaawansowania klasy w technice czytania i pisania. W późniejszym okresie ćwiczenia w uzupełnianiu zdań i ich rozwijaniu wiążemy z ćwiczeniami gramatycznymi i słownikowymi. Każde ćwiczenia możemy rozpocząć od rozmowy, swobodnego wypowiadania się uczniów lub oglądania i omawiania obrazka czy ilustracji; wzbogacamy tą drogą słownik dziecka, a poznane wyrazy i zwroty utrwalamy następnie przez ćwiczenia w pisaniu.

3. Ćwiczenia z nieuporządkowanym tekstem. Ćwiczenia rozpoczynamy już w klasie I w formie rozsypanek wyrazowych. Rozsypanki wyrazowe są dobrym materiałem do ćwiczeń w cichym czytaniu oraz w układaniu i zapisywaniu zdań. Pod koniec klasy I wprowadzamy rozsypanki zdaniowe. Do ćwiczeń takich  należy dobierać krótkie opowiadania , w których myśli ściśle wynikają jedne z drugich. Ćwiczenia oparte na rozsypankach wyrazowych i zdaniowych trzeba stale urozmaicać, zwiększając trudności. Rozsypanki powinny obejmować materiał językowy dobrze dzieciom znany, aby mogły skupić uwagę na ułożeniu z rozsypanych wyrazów logicznie  zbudowanego zdania lub też z rozsypanych zdań opowiadania. Takie ćwiczenia budzą zainteresowanie uczniów, uczą logicznego myślenia , wiązania zdań w sensowną całość, zaprawiają do cichego czytania ze zrozumieniem, utrwalają pisownię wyrazów.

4. Samodzielne układanie i zapisywanie zdań. –Jest ćwiczeniem wstępnym , dającym podstawę do późniejszych samodzielnych i dłuższych wypowiedzi, takich jak opowiadanie, opis, sprawozdanie, streszczenie, list, artykulik. Te ćwiczenia są konsekwencją dydaktyczną wspólnego układania i zapisywania zdań w klasie I. Samodzielne układanie i zapisywanie zdań poprzedzamy rozmową, swobodnymi wypowiedziami uczniów, oglądaniem i opowiadaniem obrazka, aby w ten sposób dostarczyć dziecku materiału treściowego. W toku rozmów z uczniami zapisujemy na tablicy wyrazy z trudnościami ortograficznymi. Tematy do samodzielnego układania i zapisywania zdań muszą być ściśle związane z przeżyciami dziecka, z jego obserwacjami i doświadczeniami. Podstawą do tych ćwiczeń może być też czytanka, opowiadanie. Uczeń klasy II musi opanować technikę poprawnego budowania zdań i być wdrożony do samodzielnego układania zdań i ich zapisywania.

5. Odpowiedzi na pytania.  Już w pierwszych dniach pobytu dziecka w szkole uczymy je odpowiadać na pytania pełnymi zdaniami. Dzięki takim ćwiczeniom dziecko uczy się obejmować zakres treści zdania, uczy się oddzielać kropką jedno zdanie od drugiego, używać wielkiej litery na początku zdania. Pytania i odpowiedzi muszą być starannie opracowane z uczniami i przemyślane przez nauczyciela, a następnie przeprowadzona szczegółowa analiza każdego zdania. Tekst później uczniowie przepisują do zeszytów. W klasie II odpowiedzi na pytania łączymy z ćwiczeniami gramatycznymi (zdanie pytające i oznajmujące), uwzględniając coraz więcej samodzielny wysiłek dziecka. W pracy z klasą III wyróżniamy takie sytuacje dydaktyczne:

1.    rozmowa, swobodne wypowiedzi, omówienie ilustracji,

2.    ustne pytania i odpowiedzi uczniów,

3.    samodzielne układanie i zapisywanie pytań i odpowiedzi,

4.    omawianie wyników pracy – ewaluacja.

6. Zapisywanie obserwacji przyrodniczych.  Możliwe tu są do zastosowania dwa warianty zanotowania dokonanych obserwacji: samodzielne układanie i zapisywanie zdań albo wspólne redagowanie notatki złożonej z kilku zdań. Notatka przyrodnicza dotyczy: stanu pogody w danym dniu, obserwacji pogody w danej porze roku, obserwacji hodowli roślin, zwierząt, obserwacji zjawiska przyrodniczego itp. Są to ćwiczenia o dużych walorach kształcących, uczą bowiem dzieci poszukiwania właściwych słów do wyrażania tego, co same zauważyły, wzbogacają słownik, zmuszają do wspólnego wysiłku, budzą zainteresowanie dla zjawisk przyrodniczych, uczą patrzeć i wysuwać wnioski.

Podstawowe formy wypowiedzi :

1. w mówieniu i pisaniu:

Ø    opowiadanie

Ø    opis

Ø    plan

Ø    sprawozdanie

Ø    wywiad

Opowiadanie jest podstawową formą narracji, czyli wypowiedzi monologowej, prezentującej ciąg zdarzeń uszeregowanych w jakimś porządku czasowym, powiązanych postaciami w nich uczestniczącymi oraz środowiskiem, w którym się rozgrywają. Cechą charakterystyczną opowiadania jest duża liczba występujących czasowników, najczęściej w czasie przeszłym. Opowiadanie ma formę trójczłonową: we wstępie przedstawiamy sytuację przed wydarzeniem, które stanowi kulminacyjny punkt opowiadania, w rozwinięciu przebieg wydarzenia, jego przyczyny i skutki, w zakończeniu wnioski i własną ocenę. Istotę opowiadania stanowi akcja. Opowiadania nie wymagają tematów wyszukanych. Uczniowie wykorzystują zdarzenia z życia , w których biorą udział, które pozwalają rozwijać ich osobowość.

W klasie I i II opracowywanie opowiadań polega na wspólnym układaniu zdań i ich zapisywaniu. Są to krótkie opowiadania, złożone z trzech zdań np. Na oknie naszej klasy jest karmnik. Tam przylatują ptaszki. My im rzucamy okruszki chleba i ziarenka. 

W zbiorowym układaniu i zapisywaniu opowiadania ważny jest wybór tematu. Powinny być to zdarzenia przeżyte przez wszystkie dzieci, związane z zajęciami w szkole, z wydarzeniami w środowisku, zabawą czy wycieczką. Rola nauczyciela w takich ćwiczeniach polega na kierowaniu pracą uczniów tak , by wydobyć jak najwięcej wyrazów i zwrotów językowych, a nie narzucać formy i treści zdań. Nauczyciel zapisuje na tablicy wspólnie ułożone opowiadanie, później odczytują go uczniowie i zapisują do zeszytów. Napisany tekst uczniowie mogą uzupełnić rysunkiem, wycinanką lub wklejeniem obrazka. W klasie III zachęcamy uczniów do samodzielnego pisania opowiadań. Robimy to stopniowo poprzez dopisywanie własnych zakończeń, wybór najładniejszych sformułowań itp. Pisemne opowiadania są prostą konsekwencją dydaktyczną wspólnego ich układania.

 

Opis, w przeciwieństwie do opowiadania, charakteryzuje się tym, że dotyczy cech obserwowanego przedmiotu, krajobrazu lub zjawiska, osoby, zwierzęcia, rośliny, sytuacji zgodnie z rzeczywistością. Główną rolę w opisie odgrywają przymiotniki i czasowniki typu: jest, znajduje się, ma, składa się, są wykonane itp. Bardzo istotną sprawą przy opisie jest wybór przedmiotu do opisu. Przedmioty opisywane przez uczniów muszą charakteryzować się cechami łatwymi do wyodrębnienia, np. owoce, liście, drzewa, zwierzęta.

Przykład:    klasa II

Temat: Zbiorowe redagowanie zdań opisujących lalkę na podstawie bezpośredniej obserwacji.

Sytuacje dydaktyczne:

1. Wysłuchanie ogłoszenia czytanego przez nauczyciela: Zgubiłam lalkę. Była ładna i kochana. Bardzo za nią tęsknię. Proszę o pomoc w jej znalezieniu.                Ania z klasy I.

2. Swobodne wypowiedzi na temat ogłoszenia. O co prosi nasza młodsza koleżanka? Jak możemy jej pomóc? Czy ogłoszenie jest jasne, czy zawiera wszystkie informacje?

3. Pokaz rysunku zaginionej lalki. Wypowiedzi na temat wyglądu lalki : wielkość, włosy, strój, buzia

4.Dobieranie określeń do poszczególnych punktów np. wielkość – mała, duża, średniej wielkości.

5. Zabawa ruchowa.

6. Zbiorowe gromadzenie słownictwa na tablicy.

7. Ustne redagowanie zdań opisujących lalkę z uwzględnieniem planu i zgromadzonego słownictwa.

8. Próba uzupełniania brakujących informacji w ogłoszeniu – pisemnie na tablicy.

9.Przepisanie tekstu z utrudnieniem (uzupełnianie luk w zdaniach).

10. Sprawdzenie i ocena pracy.

11. Praca domowa – Ułóż trzy zdania o swojej ulubionej zabawce.

Nauka opisu może przybierać formę zabawy. Dzielimy klasę na grupy i polecamy każdej grupie opisać przedmioty bez wymieniania ich nazwy. Grupy odgadują nazwy przedmiotów i wybierają najładniejszy opis. Bardzo pomocne przy redagowaniu opisów, zarówno wspólnych jak i samodzielnych są słowniczki wyrazów, gdzie uczniowie gromadzą wyrazy określające poszczególne cechy przedmiotów.

 

Plan to zwięzłe ujęcie , ujęcie skrótowe najistotniejszych spraw, ważnych elementów treści, zawartych całości myślowych. Układanie planów wymaga od uczniów poznania i zrozumienia całego tekstu lub wypowiedzi, ustaleniu związków przyczynowych. Do układania planów przygotowujemy uczniów dwiema drogami: nadawanie tytułów obrazkom, wyróżnianie obrazków w tekstach i nadawanie im tytułów. Plan tekstu daje jego głębsze zrozumienie, poznanie, dostarcza pewnej wiedzy o sposobie budowania zwartych całości. Plan wypowiedzi to krótkie nazwanie najistotniejszych spraw i wyznacza kolejność ich omawiania.

 

Sprawozdanie jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych form wypowiedzi w życiu politycznym, gospodarczym i kulturalnym narodu. Istotę sprawozdania stanowią chronologicznie przedstawione najważniejsze wydarzenia zgodne z rzeczywistością. Sprawozdania wdrażają do ścisłego i zwięzłego wypowiadania się. Tematem sprawozdań powinny być zdarzenia z życia klasy np. wycieczki, uroczystości szkolne: Dzień Matki, Dzień Dziecka i inne, zdawanie relacji z wykonanej pracy w ogródku szkolnym itp. Jako punkt wyjścia do sprawozdania mogą posłużyć swobodne wypowiedzi uczniów na dany temat, podczas których nauczyciel notuje na tablicy wyrazy i związki frazeologiczne. Szczególną uwagę należy zwrócić na dobór wyrazów określających stosunki czasowe: na początku, potem, po chwili, następnie,  na koniec, na zakończenie, wreszcie, nagle, nagle, pod koniec.

Sprawozdanie opracowane ustnie nauczyciel może często wykorzystać do wspólnego zredagowania i zapisania notatki kronikarskiej. Dotyczy to szczególnie ciekawych wydarzeń z życia klasy i szkoły. Wspólnie zredagowaną notatkę nauczyciel zapisuje na tablicy. Jeden z uczniów przepisuje notatkę do kroniki klasowej. Tematem notatki mogą być wycieczki, przygody, pomoc koleżeńska, uroczystości szkolne. W notatce należy zwracać uwagę na przejrzystość treści , na jej logiczny i planowy układ. Na poziomie klasy III notatka powinna mieścić się w granicach 6­-8 zdań. Tekst można uzupełnić rysunkiem, ozdobą, aktualnym hasłem itp.   

 

2. W  pisaniu.

List jest użytkową formą wypowiedzi, z którą uczniowie spotykają się nie tylko w szkole, ale i w domu. W czasie zajęć należy zwrócić uwagę na trójczłonową budowę listu, zwłaszcza na zwroty rozpoczynające i kończące list, na pisanie wielką literą nie tylko imion, ale także takich wyrazów jak: ci, was, wam, tobie itp., a także na zasady adresowania listów. Uświadamiamy uczniom, iż inaczej rozpoczyna się i kończy list do babci, do koleżanki, do mamy. Treść listu do kolegi stanowią ciekawe przygody, ale do mamy trzeba również napisać o swoim samopoczuciu i zapytać o zdrowie. Najwłaściwszy moment do pisania listów przez dzieci stanowi choćby krótka nieobecność kolegi , zbliżające się ferie czy powrót z wakacji.

Proponowane ćwiczenia w klasie I:

Ø    oglądanie i odczytywanie napisanych listów,

Ø    dzielenie listów na części,

Ø    rozwiązywanie rebusów i krzyżówek związanych z tematem,

Ø    dopisywanie brakujących części listu,

Ø    zbiorowe pisanie treści za pomocą obrazków,

Ø    zbiorowe pisanie całego listu,

Ø    adresowanie koperty,

Ø    ustalenie brakujących elementów w adresach i uzupełnianie ich

w klasie II :

Ø    dzielenie treści listu na zdania, stawianie kropek i przecinków,

Ø    wydzielanie z tekstu formułki grzecznościowej i zapisywanie jej we właściwym miejscu,

Ø    wyodrębnianie z tekstów wyrazów pisanych wielką literą, wyjaśnianie ich pisowni,

Ø    samodzielne redagowanie nagłówków i formułek grzecznościowych, podpisywanie listów,

Ø    wspólne pisanie listów,

Ø    próby samodzielnego redagowania treści listów i samodzielnego pisania.

W klasie III :

Ø    analizowanie tekstów listów i określanie ich charakteru,

Ø    rozdzielanie zdań w tekstach za pomocą wielkich liter i kropek,

Ø    eliminowanie z treści listu zbędnych wyrazów,

Ø    rozszerzanie treści listu,

Ø    pisanie odpowiedzi na listy np. do postaci z lektury,

Ø    samodzielne pisanie listów według podanego planu ,

Ø    adresowanie kopert z użyciem skrótów,

Ø    samodzielne pisanie listów o wydarzeniach z życia klasy.

Przykład zajęć: Temat: Wyodrębnianie w liście kolejnych części.

Sytuacje dydaktyczne:

1.    Obejrzenie koperty, odczytanie napisów, otwarcie.

2.    Odczytanie przez nauczyciela treści listu.

3.    Oddanie listu do szybkiego powielenia dla każdego ucznia.

4.    Rozwiązywanie rebusów.

5.    Praca z tekstem listu:

Ø    Rozdanie listów,

Ø    Odczytanie zdania do kogo Dorotka napisała list,

Ø    Odszukanie podpisu osoby, która napisała list,

Ø    Odczytanie pozdrowień,

Ø    Odczytanie treści listu,

Ø    Pocięcie listu na części,

Ø    Złożenie całości z części.

6.    Uzupełnianie treści listu do Dorotki – uzupełnianie napisami, wykonanie rysunków, złożenie podpisów, odczytanie całości.

 

 Artykulik do gazetki klasowej lub szkolnej obejmować może różne formy wypowiedzi: opowiadanie, opis, sprawozdanie, streszczenie czytanki. Wybór formy zależy od tego czym autor chce zainteresować czytelnika, na co chce zwrócić uwagę. Na wstępie ustalamy temat i omawiamy składniki treści, a następnie przystępujemy do redagowania całości.

Do pisania życzeń i zaproszeń wykorzystujemy różne okazje np. święta religijne, Dzień Matki, Dzień Ojca, Dzień Babci i inne.

Swoistą  formą wypowiedzi pisemnej są zawiadomienia. Chodzi o wdrożenie dzieci do napisania krótkiego komunikatu pozostającego w ścisłym związku z życiem klasy i szkoły. Pierwsze próby zawiadomienia redaguje się wspólnie , zapisuje na tablicy i ułożony tekst dzieci przepisują do zeszytów jako wzór. 

 

 

LITERATURA

1.M. Nagajowa: Kształcenie języka ucznia w szkole podstawowej, Warszawa 1985, s. 193-262

2. J. Rytlowa: Ćwiczenia w mówieniu i pisaniu w klasach I-III, Warszawa 1974

3. J. Mrożkiewicz: Nauczanie J. Polskiego  w klasach I-III szkoły podstawowej, WsiP Kielce 1981

4. H. Kien , J. Rytlowa: Ćwiczenia słownikowe oraz ćwiczenia w mówieniu i pisaniu w klasach I-III, Warszawa 1974

5. R. Więckowski: Formy ćwiczeń w mówieniu i pisaniu, Życie Szkoły nr 10/1994, s. 585

6. J. Kobylińska: Kształcenie umiejętności redagowania opisu, Życie Szkoły nr 3/1993, s. 137

7. J. Malendowicz: O poprawności pisemnych wypowiedzi uczniów klas I-IV, Warszawa 1974